Сұлтан Оразалы: Әр ұрпақ телеэкранға өз келбетiн әкеледi

Сұлтан Шәрiпұлы Оразалы. Қоғам қайраткерi, жазушы, көсемсөз шеберi, теледраматург, аудармашы, баспагер... Ол теледидар саласына “Қымызхана”, “Кек”, “Отырар ойраны” сынды телеқойылымдар, “Сұхбат”, “Кездесу”, “Сахна” тәрiздi әдеби публицистикалық туындылар, халық санасын оятқан “Айтыс”, “Халық қазынасы” атты хабарларды алып келдi. Бұл хабарлар жарыққа шыққан сайын миллиондарды экран алдына жинап, Қазақ теледидарының абыройын асырды. Қазақстандағы телеөнер бүгiнге дейiн бұл хабарларға балама таба алмай келедi. Сұлтан Шәрiпұлы лауазымды мемлекеттiк қызметтер атқара жүрiп те теледидардан қол үзген емес. Ол соңғы жылдары түсiрген “Қазақ зиялылары туралы антология” деректi фильмдер топтамасы жұртшылықтан жоғары баға алды. Бiз бүгiн теледидардың өткенi, бүгiнi, болашағы туралы Сұлтан Шәрiпұлымен ой бөлiскендi жөн көрдiк.

 

– “Қазiргi қазақ телевизиясының дамуына үлес қосып отырғандардың басым көпшiлiгi – жастар” дейдi КТК телеарнасының редакторы О.Баймұрат. Жалпы, жастар қазақ теледидарын “бiз жасадық” дейдi. Ал аға буын тележурналистер қазiр­гi жастарды “НТВ, CNN арналарына елiктейдi, солардан көшiредi” деп кiнәлайды. Бұл пiкiрлерге Сiз қалай қарайсыз?
– Ең алдымен, жастардың бүгiнгi телевизияның дамуына үлес қосып отырғанын жоққа шығаруға болмайды. Телеөнер негiзiнен жастарға тән iзденiмпаз­дықты, әдемiлiктi, ұшқырлықты, алғырлықты қажет ететiн өнер. Онда қатып қалған қағида жоқ. Әр ұрпақ телеэкранға өз келбетiн әкеледi. Сондықтан ұрпақ алмасқан сайын жаңа буын алдыңғылардың орнын толтырып отырады. Бiрақ “Әр буын телеэкранға қандай туындылар әкелдi? Көркемөнерге қандай олжа салды?” деген мәселелердiң жөнi бөлек. Бұл ретте терең зерттелген нақты дәлелдерге сүйенген жөн. Сондықтан қазақ теледидарын “бiз жасадық” деп кей­бiр жастардың айтуы ұшқары пiкiр деп ойлаймын. Ал егер КТК-ның қызметкерi солай ойласа, ол өз телеарнасының қысқа ғұмырымен ғана өлшеген болар. Қазақстанда “Көгiлдiр оттың” жанғанына жарты ғасырдан асып кеткенiн, осы жылдарда бұл өнер салсында өз iзiн қалдырған әлденеше буынның өткенiн ескермеу, әрине, әбестiк. Өнердiң дамуына дәстүр жалғастығы ерекше әсер етедi. Қазақ поэзиясының бүгiнгi дамуына Абай биiгiнен, қазақ прозасының дамуына Мұхтар Әуезов пен Ғабит Мүсiрепов шыңынан көз салмай, әдiл бағасын айту бекершiлiк. Өнерде де солай. Ә.Қастеевсiз Қа­зақстандағы сурет өнерiн, Ш. Аймановсыз киноөнерiнiң бүгiнгi болмысын елестете аламыз ба? Бұл жерде әр дәуiрдегi суреткер­лердiң өзiндiк ерекшiлiгi мен өнерге қосқан үлесiн аспаннан түскендей жеке-дара бөлiп алу қисынсыз болар едi. Сондықтан кiм қай телеарнада жұмыс iстесе де оның жасағанын жалпы телевизия тарихынан бөлiп қарауға болмайды. Кешегi­сiз бүгiн жоқ екенiн ұмытпаған жөн.
Ал бүгiнгi телеарнадағы елiктеу, көшiру туралы мәселеге келетiн болсақ, оны жоққа шығара алмаймыз. Турасын айтсақ, жалаң елiктеу мен көшiру – өнер емес, дәрменсiздiк. Ал басқалардың үздiк өнерiн үйренiп, өзiнше жол iздеу, сөйтiп жаңа сапалы бағдарламалар тудыру – iзденiмпаз­дықтың белгiсi. Бұл – барлық елдерде бар үрдiс. Мәскеу телевизиясындағы КВН, “Что, где, когда?”, “Поле чудес” және т.б. бағдарламаларының түп негiзi Батыс елдерiнен келген. Бiрақ оларды орыс журналистерi танымастай өзгертiп, әрлеп, ұлттық мазмұнмен байытып, жаңа сипаттағы туындыға айналдыра алған. Егер бiздiң телеарнада осындай дәстүр қалыптасса оны, әрине, қолдау керек.
– АҚШ-та президент қай штаттан сайланса, өзiнiң командасын да сол штаттан жасақтайтын үрдiс бар екен. Бiздегi басқару жүйесiн­дегi командалық әдiске сiз қалай қарайсыз?
– АҚШ-та негiзiнен қай партия жеңсе, сол партияның талантты өкiлдерi билiкке келедi. Оларда жерлестiк сезiмiнен гөрi идеялық, мақсаттық ниет басым жатады. Жаңа сайланған президент өзi қызмет еткен штаттың қабiлеттi адамдарын билiкке тартуы мүмкiн. Бiрақ олар сан түрлi сыннан өткен және президент алға қойған бағдарламаны жүзеге асыра алатын белгiлi адамдар болады.
Соңғы 10-15 жылдан берi бiзде де командалық әдiс етек алып, барлық жүйенi қаулап кеттi. Бiрақ осының пайдасынан гөрi зияны басым. Өйткенi ол “команданы” бiрiктiретiн белгiлi идея, мемлекеттi көркейтетiн мақсат емес, жерлестiк, рулық ниет пен тамыр-таныс­тық, құлдық мiнез. Әкiм, яки министр не айтса, “Ләббай, тақсыр!” деп бас шұлғитын жарамсақ топтар. Мен өзiм он бес жылдай Әдiлет министрлi­гiнде қызмет iстегенде көзiм оған анық жеттi. Министрлер өзгерген сайын ондағы басшы азаматтар түгелге жуық өзгерiп отырды. Олардың бәрi қабi­лет­сiз болғандықтан емес, жаңа министрдiң оқшантайына сыймағандықтан. Бұндай тәсiлдiң зияны ұшан-теңiз. Жаңа “команда” ес жиып, iстi игергенiнше уақыт өтiп кетедi де, жұмыс жүрмейдi. Ал ендi iске кiрiсе бастағанда министр ауысып, “команда жинау” қайта басталады. Бұл тәсiлдiң қоғамымызды кеулегенi соншама, ол облыстарға, аудандарға, тiптi, ауылдарға кеңiнен тарап кеттi.
– Кешiрiңiз, сөзiңiздi бөлейiн. Кезiнде осы “командалық” ауру Қазақ телевизиясында үлкен дүр­бе­лең тудырды. Ол “Қазақстан” телерадио корпарациясына Л.Храпунова төрайым болып келгеннен басталып, Ә.Көпiшев пен Ғ.Доскен мырзалардың тұсында “реформалау” деген желеу­мен шыңына жеттi. Арна қызметкерлерi жасы, кәрiсi бiрдей “жарамсыз” деп жұмыс­тан жаппай шығарылды. Отандық телевизияның отында шыңдалған, дәстүрлi мектептiң тәрбиесiн көргендер телевизиядан аластатылды. Өздерi телевизияның не екенiн бiлмейтiн, басшылыққа кездейсоқ келген осындай “төрағасымақтардың” дәуiрiн­де алдыңғы ағалар салған теле­мек­тептiң түптамыры қиылды. Сөйтiп, қазақ телевизиясы ұзақ уақыт сал ауруына шалдықты. Ұрпақтар жалғастығы, дәстүр сабақтастығы туралы сөз болған соң бiр жайды сұрайын деп едiм: мысалы, CNN арнасының жүргiзушiсi Ларри Кинг 78 жасында өткен жылы, өз қалауымен 25 жыл жүр­гiз­ген хабарын жапты. Владимир Познер 77-де, НТВ-ның саяси шолушысы Владимир Кондратьев 63-те, әлi хабар жүргiзедi. Олардың пiкiрiмен ел президенттерi де санасады. Әрқайсысының дәстүр­лi мектебi бар. Бiзде неге олай емес?
Қазiр сiз эфирде жұмыс iстей­тiн, жасы елуден асқан адамды бүкiл елiмiздегi телеэкрандардан таба аласыз ба?
– Сұрағың тым қатқыл екен. Әрине, жоғарыда айтқанымдай, жастың жiгерi, аға ұрпақтың тәжiрибесi ұш­тас­қанда ғана телеөнерiмiз дами түсер едi. Кезiнде тамаша хабарлармен, жүргiзушiлiк өнерiмен көзге түскен Ғадiлбек Шалахметов,Фатима Бегембаева,Роза Темiрғалиева, Светлана Татенко, Төкен Қаймолдинов, Қажы Қорғанов,Ғұсман Игiсiнов т.б. сияқты майталмандарды эфирден ешкiм де қуған жоқ. Бiрi қызмет бабымен өсiп кеттi, ендi бiрi еңбек демалысына шықты. Бiрақ осы адамдардың шығармашылық қуаты сарқылды деп айта алмаймын. Осыдан бiр жылдай бұрын Фатима Бегембаеваның заң тақырыбында жүргiзген хабарлар циклын көрдiм. Ол әлi де бабынан жаңылмапты. Егер телеарналар оларды эфирге қайта шақырып жатса, ұтылмас едi.
– Ал өзiңiз ше? Неге өз жаныңызға жақын әдебиет, өнер тақырыбында тұрақты хабар жүргiз­беске?
– Ондай ұсыныс айтқан телеарналар болған емес. Бiрақ мен өзiмдi телеөнерден қол үздiм деп айта алмаймын. Бұрынғы iстелген жұмыстардан басқа, соңғы бес жылда “Қазақ зиялылары туралы антология” топтамасымен жиырма шақты деректi фильмдер түсiрдiм. Таяуда “Қазақстан” мен “Хабар” телеарналары ол фильмдердiң көпшiлiгiн қайталап көрсеттi. Сондықтан телеарна басшыларына алғыстан басқа айтарым жоқ.
– Қазiр телевизиядағы режиссердiң рөлi туралы аз айтылады. Ал Сiз өз мақалаларыңызда оларды көгiлдiр экрандағы басты тұлғалардың бiрi ретiнде жиi жазасыз. Пiкiрiңiздi кеңейтiп айтсаңыз жөн болар едi.
– Телевизияда әр маманның өз орны бар. Егер бiр хабарды алатын болсақ, оны эфирге шығарғанға дейiн ондаған адам тер төгедi.
Техникалық құрал-жабдықтарды, онымен қамтамасыз ететiн инженер­лердi айтпағанда, эфирге шыққан туын­дыдағы сөз, сурет, жарық, әуеннiң басын қосып көркемдiк тәсiлдер ар­қылы автордың ойын бейнелi жеткiзуге күш салатын маманның режиссер екенi анық. Театрда, кинода – ол басты тұлға. Ал телевизияда – оның орны хабардың жанрына қарай өзгерiп отырады. Публицистiк, ақпараттық хабарларда алғы шепке журналистер шықса, көркем телевизияда режиссер шеберлiгi мен шығармашылық қуаты маңызды роль атқарады. Бiрақ режиссер неғұрлым талантты болса, өз қолтаңбасын қандай жанрда болса да сақтай бiледi.
Осы тұрғыдан алғанда Қазақ телевизиясының тарихында бiр топ көрнектi телережиссерлер еңбек еттi. Олар – С.Шәрiпов, Ш.Агишева, Е.Просолов, Е.Голосков, Е.Сацук, А.Бапишев, С.Ес­темесова, Ә.Дүйiмбаев, Ы.Қасымов,   Ш.Баймолдина, Е.Головинский, К.Қорғанова, М.Байсамбаев, Ж.Мұқатаев, В.Понамарев т.б. Бұлар негiзiнен телеқойылымдар мен көлемдi көркем хабарларда, музыкалық туындыларда, бейнефильмдер жасауда көзге түстi. Ал жастар мен балаларға арналған хабар жасауда өзiндiк шеберлiк танытқан режисерлер де аз емес едi. Осылардың iшiнде телевизия табиғатын жетiк игерген, барлық жанрда да тамаша туындылар жасаған С.Шарипов пен Ш.Агишеваны ерекше айтар едiм. Олар аса жауапты, көп сағатқа созылатын мемлекеттiк (кейде Бүкiлодақ­тық) мәнi бар жиындар мен мерекелерден жүргiзген репортаждардан бастап, күрделi телеқойылымдарды экран­ға сәттi шығаратын. Солардың iшiнде Ш.Агишева экрандаған түрiк драма­тур­гi В.Онгореннiң “Әсия” телеқойылымы көркемдiк сапасы жоғары, Қазақ телевизиясының үлкен белесi болған үздiк туынды екенiн айту ләзiм.
Қазiр техниканың дамуына байланысты телевизияның көркемдiң бояуы кеңи түстi. Тiптi техника күшiмен жасалатын арнайы эффектiнi пайдалану арқылы да көркемдiк нәтижеге қол жеткiзуге болады. Бұл ретте “Қазақстан” телеарнасының “Екi жұлдыз” бағдарламасының режиссурасын бөлiп атар едiм. Сондай-ақ осы арнадағы “Меншiктi мекен”, “Сен сұлу”, “Қазақтың 100 әнi” бағдарламаларының сәттi шығуы режиссер еңбегiне тiкелей байланысты.
– Сұлтан аға, бiр кезде Сiздi қазақтың атақты сыншысы, академик Серiк Қирабаев “телесынның Сұлтаны” деп атаған едi. Баспасөзге берген сұхбаттарыңызда, мақалаларыңызда осы жас өнердiң күнделiктi тынысы мен бет-бағдары туралы көп жазғаныңыз да белгiлi. Сiзден сұрайын дегенiм, қазiр телебағдарламаларға баға беретiн сын жанры бар ма?
– Телевизия туындыларын үнемi бақылап, сын тезiне салып отыратын маманданған сыншылар жоқ. Бiрақ соңғы жылдары зерттеу еңбектерiмен айналысып жүрген ғалымдар бар. Олар телевизияның тарихы мен теориясын па­йымдап, бүгiнгi даму бағыты туралы да пiкiрлерiн ара-тұра бiлдiрiп отырады. Естуiмше, жоғарғы оқу орындарында телевизия мен радио туындыларынан қорғаған ғылым кандидаттары бар көрiнедi,бiрақ олардың бiрде-бiр мақаласын көрген емеспiн. Телевизия­ның тарихы мен өткен елу жылдағы экранға шыққан хабарларын талдап, көлемдi еңбек жазған филология ғылымының докторы Құдайберген Тұрсыновты ерекше атау керек. Ол соңғы жылдары бiрнеше кiтап шығарды. Солардың iшiнде “Қазақ теледидары: тарих пен тағлым”, “Қазақ тележурна­лис­тикасы: қалыптасу, даму проблемалары” атты еңбектерi әзiрге қазақ телевизиясын жан-жақты зерттеген бiрден-бiр ең­бектер.   Ал “Қазақ телевизиясы” ат­ты көп томдық энциклопедиялық ауқымдағы еңбегi осы жаңа өнер саласындағы айтылмай жатқан кем-кетiктi толтыра ма деген үмiт бар.
Өздерiнiң шығармашылық жолын негiзге ала отырып көгiлдiр экранның көптеген мәселелерiн көтерген Ғ.Ша­лах­метовтiң “Мир приносит счастье”, Махат Садықтың “Деректi фильмнен үлкен киноға дейiн”, Серiк Аббас-шахтың “Өзiм және телевизия туралы...”, т.б. кiтаптары жұртқа берерi мол туын­дылар. Бұл кiтаптардың шығуы көгiлдiр экрандағы iзденiстердiң текке кет­пей­тiнiн айқындайды.
Ал телевизиядағы туындыларға жедел баға беруде, көрерменнiң көңiлiн экрандағы жақсы дүниелерге аударып, олардың талғамын тәрбиелеуде күнделiктi баспасөздiң орны айрықша. Бұл ретте “Егемен Қазақстан” газетi кезiнде “Не көрiп жүрсiз?” деген айдармен көптеген мақалалар жариялаған едi, өкiнiшке қарай, бүгiнде ол сая­бырсып кеттi. Ал “Айқын” газетiнiң апта сайын “Дидар” деген айдармен үзбей, табанды түрде мақалалар топтамасын беруi құптарлық. Онда қазiр көзге түсiп жүрген телемамандардың сұхбаты жиi жарияланады. Әрине, жазушы сырын жазушының өзiнен артық ешкiмнiң айта алмайтыны сияқты телемамандардың өз тәжiрибелерi мен ойға түйгендерiн ортаға салуы шағын экрандағы өнердiң жасырын сырларын ашуға тигiзетiн пайдасы зор. Дегенмен “Айқын” газетiнiң басшылығы осы айдардағы мақалалардың, әсiресе, сырт пiкiрлердiң сапалы, кәсiби тұрғыдан биiк талғаммен жазылуына мән берiп отырса, ол көрерменге де, телевизия қызметкерлерiне де, жас өнерiмiздiң дамуына да пайдалы болар едi.
– Бiр баспасөз мәслихатында режиссер Болат Атабаев мырза: “Мен жылдан астам уақыт болды қазақ баспасөзiн оқымаймын, оқығым келмейдi. Себебi, барлығының жазу стилi ұқсас, моральдық деңгейден ары аспайды. Сондықтан қазақ журналистерiн жек көрем” деген едi. Атабаев мырзаның сынына қалай қарайсыз?
– Бұл бiлгiшсiнген адамның астамшыл сөзi тәрiздi. Мен ол кiсiнi танымаймын, еңбегiн де бiлмеймiн. Бiрақ мына сөзiне қарап сондай ойға тiрелесiң. Бүкiл қазақ баспасөзiне, барша журналистерге күл шашу – ол ақылдылық емес. Мен күн сайын 15-тен аса орыс-қазақ тiлiндегi газет-журналды оқып, қадағалап отырамын. Сонда қазақ елiнiң тағдыры, тарихы, ғылымы, мәде­ниетi, тiлi, дiнi туралы қазақ газеттерi мен журналдары көсiле жазады. Ал орыстiлдi басылымдарда ел тағдырынан гөрi түрлi жанжал, қорлық-зорлықтарға газеттен көп орын берiледi. Ел iшiнiң жанға батқан мәселелерi, бүкiл халықты толғандырып отырған тiлi мен дiн мәселесi т.б. олардың қаламына iлiкпейдi. Ғаламтордан терiп алып газет бетiне көшiрген шетелдiк материалдарды Қазақстандағы орыстiлдi журналис­тердiң еңбегi деуге аузым бармайды. Бұл жерде Атабаев мырзаның талғамын түсiну қиын. Менiң ойымша, Атабаев ұнатпайды, оқымайды екен деп қазақ журналистерiнiң қылшығы қисая қоймас. Ал егер қазақ журналистерiнiң шамына тиiп, “ояту үшiн” олардың туындыларында өзектi, өткiр ойлар, санаңда жатталып қалатын сирек деректер, мағлұмат көп болса екен деген игi тiлекпен айтса, жөн басқа. Ол үшiн жек көрудiң қажетi жоқ, өзiңде бармен газет бетiнде бөлiсiп, үлгi көрсетсе, әлдеқайда пайдалы болар едi.
– Сұлтан аға, тұтастай шолып қарасақ, Сiздiң шығармашылық жолыңыз негiзiнен үш бағытта дамыған екен, Оның бiрiншiсi – әдебиет зерттеушiсi, сыншылық жол, екiншiсi – тiл мәселесi, үшiншiсi – телевизиялық өнердiң қыр-сырын игерiп, өз үлгiңiздi жасау. Бұдан басқа, авторлық құқық туралы, өнер жайлы, құқықтық насихатқа байланысты талай мақалалар жаздыңыз. Дегенмен, халқымыз Сiздi Қазақ көркем телевизиясының негiзiн салушы ретiнде көбiрек таниды. Сiздiң телевизияға қандай үлес қосқаныңыз белгiлi, ал телевизия Сiзге не бердi?
– Өзiңiз айтқандай, тұтас шолып қарасам, теледидар менiң бүкiл ойлау жүйемдi өзгерттi. Бұл – адамзат жасаған барша өнер атаулының басын қосып, кiрiктiрген синтездiк өнер. Сондықтан оған бiр ғана әдебиеттiң, яки театр, музыка, киноөнерiнiң немесе суретшiнiң тұғырынан ғана қарай алмайсың. Бұнда осының бәрiнiң де қасиетi бар, бiрақ өзгеше дүние, өзiнше әлем. Мен өзiмнiң алғашқы зерт­теу еңбегiм – “Шындық және көркемдiк шешiм” атты монографияны үш айда жазып шықтым. Осылай кете берсем талай жерге шабатын едiм. Өйткенi, көп шешiлмей, бiрақ бағытта, томаға-тұйық, өзiңмен өзiң отырып жұмыс iстейсiң. Ал телевизиядағы әрбiр жарты сағаттық бейнефильмге бұдан да көп уақытым кетiптi. Әрi оның азабы мен мехнаты, техника мен әртүрлi мамандық иелерiне кiрiптарлық жүйкеге айрықша салмақ түсiредi. Телевизиямен тағдырын байланыстырған адамға жәй талантты болу аздық етедi. Ол да осы өнердiң өзi сияқты жан-жақты: бiлiмдiлiк, iскерлiк, алғырлық, тапқырлық, еңбекшiлдiк, көпшiлiкпен жұ­мыс iстей бiлетiн, тiптi, керек жерiнде билiк таныта алатын қасиеттерi болса ғана мақсатына жетедi. Телевизия балауса жастан шыңдалған, жан-жақты маман өсiрiп шығарады.
– Осы ретте тележурна­лис­тiң белгiлi тақырыпта ма­ман­дануына қалай қарайсыз?
– Заманның да, телевизияның да даму үрдiсi солай. Кезiнде бiр газеттен оқығаным бар едi: Нобельдiк сыйлық алған, қатарынан озған, ұлы математик орта мектеп оқулығындағы есептердi шығара алмай қиналыпты. Бұған таңырқаудың қажетi жоқ. өйткенi белгiлi бiр ғылымды үңги зерттеген ғұлама өзiне қажетсiз ақпараттармен басын қатырмайды. Телевизия дүние­ге келген алғашқы кезеңдей емес, қазiр оның да сала-саласында өз iсiн үздiк меңгерген мамандар өсiп жетiл­дi. Сондықтан журналист те әр ғылымның басын шалмай, бiр саладан, мысалы, экономиканы, финансты, өнердi, мәдениеттi, ауыл шаруашылығын, сая­сатты т.б. терең игерген адам болса, олардың пайымына көрермен де, сол саланың мамандары да иланар едi. Американдық CBS арнасында Уолтер Кронкайт деген журналист болды. Ол өз елiнiң саяси өмiрiн бес саусақтай бiлетiн. Оның пiкiрiмен президенттер де санасатын. Сол Кронкайт алпысыншы-жетпiсiншi жылдары кезектi Президент сайлауында ұйқы-күлкiсiз 24 сағат репортаж жүргiзгенде, оның таңдауы кiмге қарай ауса, сол үмiт­кер­дiң алған даусы да өсiп отырған. Совет телевизиясындағы Юрий Жуковтың “Телевизиялық әңгiмелерiне” тек совет басшылары мен көрермендерi ғана емес, әлемдiк саясаткерлер де құлақ түретiн. Бұндай журналистер қоғамдық пiкiр қалыптастырудың үлкен шеберлерi едi. Ал бiздiң елiмiздегi телеканалдарда тек спорт журналистерi ғана тұрақты түрде өз тақырыбымен айналысады. Бiрақ олардың iшiнен Диас Ахметшәрiп сынды бiрен-сараны болмаса, бiр кезде жастардың куми­рiне айналған Сейдахмет Бердiқұлов, Несiп Жүнiсбаев тәрiздi спорт журна­листерiн табу қиын.
Өткен жылы “Қазақстан” телеарнасынан Азиада күндерi өзi бiлмейтiн спорт тақырыбында хабар жүргiзiп көрген әншi Мәдина Садуақасованың сәтсiз әрекетi – қаншама танымал болсаң да “бiлегiң көтермейтiн шоқпарды белiңе байлама” дегеннiң керiн келтiр­дi. Телеэкран табиғаты шынайылықты қалайды.
– Қазақстанда екi жүздей әртүрлi деңгейдегi телеарналар бар. Солардың iшiнде қай арна қазiргi ақпараттық технологиялар дәуiрiнiң тасқынына төтеп бере алады деп ойлайсыз?
– Бұл сұраққа нақты жауап беру үшiн барлық телеарналардың басты бағдараламаларын көрiп, шығармашылық мүмкiндiктерiн ғылыми, сыншылық тұрғыдан сараптау керек. Менде ондай мүмкiндiк жоқ. Жергiлiктi телеканалдардың қайдан көрсетiлетiнiн де бiлмеймiн. Ал республикаға кеңiнен таралатын 7-8 каналды алатын болсақ, олардың iшiнде “Қазақстан” мен “Хабардың” орны бөлек. Соңғы 5-6 жылда “Қазақстан” телеарнасы әрбiр мау­сымда жаңа бағдарламалар ашып, шығармашылық iзденiстерi толастамайды. Биылғы “Қазақтың 100 әнi” бағдарламасы бiрте-бiрте көркейiп, бет-бағдарын айқындап, көрерменннiң көзайымына айналып келедi. “Хабар” агенттiгiнiң “Таразы”, “КТК” арнасындағы “Кейiпкер”, “7” арнаның “Нысана” сараптамалары көңiл бөлуге лайық туын­дылар. Биылғы жылдың аяғына қарай тұтастай қазақ тiлiне көшетiн “Қазақстан” телеарнасының жүгi жеңiл болмайды. Бiрақ бұл ұжымның ұлттық хабарлар жасауда тәжiрибесi мол, ел сенiмiн ақтайтыны сөзсiз. 
Қазiргi замандағы ақпараттар тасқыны жан-жақтан қаумалаған заманда ұлттық телеарна өз бетiн нақты айқындап, шығармаларының көркемдiк сапасына қатты көңiл бөлгенi жөн. Ұлттық әдет-дәстүрдi түп негiзге ала отырып, заманның талабына сай көркем бояулар, стильдiк iзденiстер, жаңа түр табу­ға талпынса, еңбектерi жанбақ. Қа­зiр елiмiздегi басты телеарналардың техникалық мүмкiндiктерi өте зор. Тек сол қаруды лайықты пайдалана бiлетiн талантты шығармашылық топтарды жасақтай алса жарар едi. Әр телеарнада дарынды екi-үш топ жұ­мыс iстесе, сол телеарна ақпараттық тас­қынға төтеп берiп, өз бейнесiн, ерек­­­шелiгi мен ұлттық қасиетiн сақтап қалмақ.
– Әңгiмеңiзге рақмет!
P.S. Бiз Сұлтан ағамен тек телевизия туралы ғана сөйлескен едiк. Ол кiсi жетiк бiлетiн өнер мен мәдениет, әдебиет пен тiл мәсе­ле­сiне, елiмiздегi құқықтық насихат пен зияткерлiк меншiк туралы ой-пiкiрлерiн бұл әңгiме­ге қосқамыз жоқ. Соның өзiнде телевизияның тарихы мен бүгiнгi бiтiмi туралы айтқандарын толық қамти алмағандықтан кейбiр мәндi ойларын термелеп шықпақпыз.
Сұлтан Шәрiпұлының пiкiрiнше, басқасын айтпағанда, елiмiздегi басты телеарналардың менеджер­лерi орыстiлдi мамандар болғандықтан қазаққа арналған хабар­лар­ға да олар орыс көзiмен қарайды. Қазақтың жан дүние­сi мен жаратылысына тән дүниелердiң аз болуы соның салдары. Ал ұлттың өз бойынан туған “Айтыс” тәрiздi хабарда ақын сөзiнiң асылы сұрыпталмай, талғам-таразысына тартылмай, күл-қоқысы аралас көрсетiлуi, оның бәсiн түсiрiп, жалықтыра бастады.
Ресми ақпараттарға қарағанда, ел аумағында 27 жоғар­ғы оқу орнында журналист мамандығы дайындалады. Оларға қандай ұстаздар дәрiс оқып жүр? Алматы мен Астанадағы Әл-Фараби атындағы ұлттық университет пен Л.Гумилев атындағы Евразия универ­си­тетiндегi журналистика факультет­терiнiң өзiнде телевизия саласын терең зерттеген ұстаздар бiрен-саран ғана. Сонда қалған 25 оқу орнында кiмдер ұстаздық етедi? Шала ғалым, шалағай сабақ берушiден қабiлетсiз, надан шәкiрттер өсiп келе жатқан жоқ па? Олардың обалы кiмге?
Телеэкранда хабар жүргiзушi – көрнектi де, беделдi маман. Әрине, ол көрермен талғамынан шыға бiлсе ғана. Ал өңi жылтырап, киiмдерi жарқырап тұрғанымен ой-өрiсi тар, немесе даусы шiңкiлдеп, не шаңқылдап шықса одан не қайыр? Қарапа­йым ауызекi сөздiң өзiн дұрыс айта алмайтындар қазiр телеэкранда көбейiп барады. Оларды эфирге шыққанға дейiн кiмдер талқыдан өткiзедi? Әр хабарды жүргiзетiн адамға қойылатын талаптар қандай? Бұл да өзектi мәселенiң бiрi. Жалпы, елiмiзде телевизия мен радионың теориялық және практикалық мәселеле­рiне арналған, мамандардың кәсiби бiлiмiн жетiлдiретiн ғылыми орталық пен арнайы журнал керек. Телевизияның дамуы үшiн оның екеуi де ауадай қажет...
Сұлтан Шәрiпұлы айтқан ойлар осылайша жалғаса бередi.
Әңгiмелескен
Ұлдай ИБАДУЛЛАЕВА.  Дереккөзі

Сұқбатпен бөлісіңіз:

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn
Соңғы рет өзгертілді: 04/03/2015

Share this article

Пікір жазу

Жұлдызша (*) қойылған жерді міндетті түрде толтыру керек.

Біз туралы

Suqbat.kz сайты, қазақ тілінде түрлі тақырыптағы сұқбаттар жиынтығын ұсынады.

Бас редактор: Алтынбек Құмырзақұлы

Шеф-редактор: Ержан Жаубай

E-mail: suqbat.kz@mail.ru

 

Сайт материалдарымызды пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Соңғы сұқбаттар

Жазылу

Соңғы жаңалықты біліп отырғыңыз келсе, бізге жазылыңыз!